icon-arrow-left Professionals

Wat zijn de gevolgen van seksueel trauma voor het moederschap?

Definitie

Elk jaar zijn grote aantallen vrouwen en mannen slachtoffer van seksueel geweld. “Seksueel geweld is elke seksuele daad die tegen iemands wil wordt uitgevoerd. Het kan door eender welke persoon uitgevoerd worden ongeacht zijn of haar relatie tot het slachtoffer, in gelijk welke omgeving” (1). Het duurt gemiddeld een half jaar voordat slachtoffers een naaste vertellen over het seksuele geweld en vaak is er al een jaar verstreken voor zij professionele hulp zoeken (2). Tegen die tijd hebben zij mogelijk al psychische problemen ontwikkeld, zoals een psychotraumatische stressstoornis (PTSS) of een depressie (3).

icon-quote

“Ik ben een verloskundige en help soms moeders met een kind uit seksueel geweld. We vragen altijd aan de telefoon bij de aanmelding of we de aanstaande moeder mogen feliciteren. Soms lijkt zo’n vraag een goede trigger voor vrouwen om al te vertellen wat de situatie is. Ga ervanuit dat er niet altijd positief naar een zwangerschap gekeken wordt. Deze aanstaande moeders moeten de veiligheid voelen om over seksueel geweld te praten. Er is meer ruimte voor zo’n gesprek als je elkaar regelmatig ziet, vooral in de thuissituatie. Wat me steeds opvalt, is dat de liefde tussen moeder en kind telkens overwint.”

Risicogroepen

Seksueel geweld kan iedereen overkomen. Bepaalde groepen hebben een verhoogd risico op het meemaken hiervan. Jonge vrouwen tussen de 18 en 25 jaar en adolescenten tussen de 12 en 18 jaar hebben het grootste risico op seksueel geweld (4). Binnen deze groep hebben vrouwen met een laag zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen, geen vriendenkring, schoolverzuim en een cognitieve of lichamelijke beperking vaker te maken met seksueel geweld.

Slachtoffers van mensenhandel en vluchtelingen krijgen ook vaak te maken met seksueel geweld. Bij mensenhandel wordt iemand gedwongen te werken in omstandigheden waar vaak de persoonlijke vrijheid sterk beperkt is. Vluchtelingen zijn vanwege hun maatschappelijke positie met weinig macht vaak een extra kwetsbare groep. Kennis van deze doelgroepen kan bijdragen aan het sneller kunnen signaleren van moeders met een kind geboren uit seksueel geweld.

Een kind uit seksueel geweld

Het komt voor dat een vrouw zwanger wordt na seksueel geweld. De exacte prevalentie van kinderen geboren uit seksueel geweld is onbekend (5). Zwangerschapsonderbreking is niet altijd mogelijk. Soms vanwege praktische redenen: vrouwen hebben geen toegang tot zorg omdat ze op de vlucht zijn, en de zorg simpelweg niet bereikbaar is. Culturele of religieuze redenen kunnen een rol spelen: het is een taboe om de zwangerschap te onderbreken. Tenslotte wordt de zwangerschap soms pas laat ontdekt of onderkend. De termijn waarbinnen abortus zou moeten plaatsvinden is dan al verstreken.

Als moeders hun traumatische ervaring met het kind verbinden kan dit zorgen voor problemen in de moeder-kindrelatie. Het kind dient immers als een herinnering aan het seksueel geweld (6).

De identiteit van het kind raakt zo verbonden met die van vader, ook als moeder en kind de vader nooit meer ontmoeten (6). Dit kan leiden tot afwijzende gevoelens van de moeder tegenover het kind. Deze gevoelens kunnen zich afwisselen met positieve gevoelens voor het kind, waarbij de moeder ook de onschuld van het kind kan zien.

Cultureel taboe

Het krijgen van een kind uit seksueel geweld en het spreken daarover is nog steeds een taboe. Door deze maatschappelijk opgelegde stilte, kiezen veel moeders ervoor om met hun geheim te leven. In veel culturen worden moeders en kinderen gestigmatiseerd, gediscrimineerd en vaak sociaal geïsoleerd betekent voor hen vaak een leven in langdurige stress (5,6). Deze stress kan het ouderschap en de ouder–kindrelatie ondermijnen.

Sommige moeders verlaten hun kind of staan het af voor adoptie (5). Dit is echter niet altijd zo. Andere moeders denken juist positief over het krijgen van een kind, al werd het op deze manier verwekt. Het kind kan voor hen ook een redding uit een ongewenste situatie betekenen, of het begin zijn van het vormen van een nieuwe familie. Velen blijven zoeken hoe ze een goede relatie met het kind op kunnen bouwen, ondanks hun psychische problemen en het maatschappelijke stigma.

Jurre's date met Sandy. Sandy werd zwanger door seksueel misbruik.

Gevolgen voor de ouder–kindrelatie

Moeders met een kind uit seksueel geweld hebben in veel gevallen meer moeite met het opvoeden van hun kind omdat ze vaak last hebben van traumagerelateerde of depressiegerelateerde klachten, stigma en de daaruit voortkomende stress. Door deze problemen kunnen zij minder gevoelig, minder responsief en minder emotioneel beschikbaar zijn (6,8,9,10). Ambivalentie in de moeder-kindrelatie kan leiden tot de vorming van een onveilige hechtingsrelatie (5,12). Getraumatiseerde moeders hebben volgens onderzoek een groter risico op een minder optimale band met hun kind (12,13,14,15).

Een onveilige hechtingsrelatie vormt een risico voor het latere functioneren van het kind (16). Kinderen die onveilig gehecht zijn, krijgen vaker te maken met angst, depressie, en gedragsproblemen en hebben meer moeite met sociaal contact (17,18). Adequate en vroegtijdige hulpverlening kan ondersteunend zijn voor de ontwikkeling van een veilige hechtingsrelatie.

Hechting tussen moeder en kind

Hier zien we in één oogopslag wat de bedreigingen zijn bij het opbouwen van een veilig gehechte relatie met de moeder. Je kunt het ook lezen in de pagina over aangrijpingspunten in de behandeling.

Hulpvraag

Sommige moeders zoeken hulp voor hun traumagerelateerde of depressiegerelateerde klachten vanwege het door hen ervaren problematische gedrag van het kind en/of omdat ze het ouderschap als stressvol ervaren. Een deel van hen realiseert zich dat ze het ouderschap minder goed kunnen invullen dan ze zouden willen door hun eigen klachten of hun ambivalente houding tegenover het kind. Sommige moeders willen wel hulp, maar krijgen deze niet of onvoldoende, omdat de oorzaak van hun klachten onbesproken blijft. Andere moeders lukt het op eigen kracht de relatie met hun kind vorm te geven. Hoe groot deze groep is en wat maakt dat hen dit wel lukt is onbekend.

Vroege en adequate hulp

Uit onderzoek blijkt dat veel professionals door een gebrek aan kennis, vertrouwen en vaardigheden moeite hebben met het signaleren van de genoemde risicogroepen voor seksueel geweld (5). Dat is jammer omdat vroegtijdige herkenning kan leiden tot eerder bieden van passende hulp. Juist vroegtijdige interventies zijn essentieel voor het welzijn van moeder en de ontwikkeling van het kind, vooral wanneer de moeder post-traumatische klachten, depressieve klachten of actuele stress ervaart.

Want ernstige stress en PTSS tijdens de zwangerschap, met name in het derde trimester of tijdens de postnatale periode, kunnen reeds door epigenetische veranderingen de vroege ontwikkeling van het stress-regulatie systeem van het kind ontregelen (19). Daardoor wordt het kind door de blootstelling aan stress, onvoldoende beschermd en daarmee ook zelf kwetsbaar voor stress en het -nu of ooit- ontwikkelen van gedrags-, emotionele, cognitieve en medische problemen en stoornissen (19). Gelukkig is een beweging andersom ook mogelijk; positieve veranderingen in de omgeving oefenen een positieve kracht uit op epi-genetische veranderingen.

Video: Meer weten? Kijk naar deze clip over epigenetica uit de documentaire in Utero. In Utero is een documentairefilm over het leven in de baarmoeder en de impact daarvan op het verdere leven. Gyllenhaal, K.M. (Regisseur). (2015). In Utero.

Signaleren

Welke signalen wijzen erop dat een moeder wellicht seksueel geweld heeft meegemaakt, en daaruit zwanger is geworden? Interviews met professionals die werken met deze doelgroep, vertelden dat ze letten op de volgende signalen (20):

  • een onveilige hechtingsrelatie tussen moeder en kind;
  • vijandige communicatie tussen vader en moeder (als de vader in beeld is);
  • lichaamstaal van de moeder (bv. een afkeer tegen het eigen lichaam of eigen kind);
  • negatieve gedachten van de moeder rondom het (ongeboren) kind;
  • geen of minimaal initiatief om voorbereidingen te treffen voor het kind tijdens de zwangerschap (NB: bij sommige culturen is het de standaard om geen voorbereidingen te treffen, houd daar rekening mee);
  • vermijden over het kind te praten.

Standaard de vraag stellen naar seksueel geweld, ook als er geen directe signalen zijn die hierop wijzen, kan helpen om eerder toe te leiden naar adequate hulp. Klik hier om meer te lezen over de verschillende manieren waarop dit gevraagd kan worden?

Om dezelfde redenen is het ook goed om aan vrouwen in de vruchtbare leeftijd die zich melden voor een PTSS-of depressiebehandeling standaard de vraag te stellen of zij mogelijk zwanger zijn.